ޤިޔާމަތް ދުވަހު ފާފަތަކާމެދު ސުވާލު ނުކުރައްވާނެ ހެއްޔެވެ؟

އަލްޢައްލާމާ މުޙައްމަދުލް އަމީނުއް ޝަންޤީޠީ، އެކަލޭގެފާނުގެ މަޝްހޫރު ތަފްސީރު ފޮތް ”އަޟްވާއުލް ބަޔާން“ ގައި އައްރަޙްމާން ސޫރަތުގެ 39 ވަނަ އާޔަތުގެ ތަފްސީރުގައި ވިދާޅުވިއެވެ:

ﷲ ތަޢާލާ އައްރަޙްމާން ސޫރަތުގައި ވަޙީ­ކުރައްވާފައިވެއެވެ:

﴿فَيَوۡمَئِذٖ لَّا يُسۡـَٔلُ عَن ذَنۢبِهِۦٓ إِنسٞ وَلَا جَآنّٞ﴾ [ރަޙްމާން 39]

މާނައީ: ”ފަހެ، އެދުވަހުން (އެބަހީ: ޤިޔާމަތް ދުވަހުން) އެމީހެއްގެ ފާފަޔާމެދު އިންސިއަކާ، އަދި ޖިންނިއަކާ ވެސް ސުވާލެއް ނުކުރައްވާނެތެވެ.“

މި އާޔަތުގައި ﷲ جَلَّ وعَلا ޛިކުރު ކުރައްވާފައި އެވަނީ، ޤިޔާމަތް ދުވަހުން އިންސިއަކަށް ވިޔަސް އަދި ޖިންނިއަކަށް ވިޔަސް، އޭނާގެ ފާފައާ ބެހޭ ގޮތުން ސުވާލެއް ނުކުރައްވާނެ ކަމަށެވެ. ހަމަ މި މާނައިގައި ޤަޞަޞް ސޫރަތުގައި ވެސް ﷲ ވަޙީ ކުރެއްވިއެވެ. ﴿وَلَا يُسۡـَٔلُ عَن ذُنُوبِهِمُ ٱلۡمُجۡرِمُونَ﴾ [ޤަޞަޞް 78] މާނައީ: ”އަދި ކުށް­ވެރިންނަކަށް، އެއުރެންގެ ފާފަތަކާ މެދު ސުއާލެއް ނުކުރައްވާނެތެވެ.“

ނަމަވެސް، ޤިޔާމަތް ދުވަހުން ރަސޫލު ބޭކަލުންނާއި، އެބަ­އެއްގެ ގާތަށް އެބޭ­ކަލުން ފޮނުއްވުނު މީސް­ތަކުންނާ ސުވާލު ކުރައްވާނޭ ކަމަށް އެކަލާނގެ [އެހެން އާޔަތް­ތަކެއްގައި] ޛިކުރު ކުރައްވާފައިވެއެވެ. އެއީ ﴿فَلَنَسۡـَٔلَنَّ ٱلَّذِينَ أُرۡسِلَ إِلَيۡهِمۡ وَلَنَسۡـَٔلَنَّ ٱلۡمُرۡسَلِينَ﴾ [އަޢުރާފް 6] ”ހަމަ­ކަށަވަރުން، އެއުރެންގެ ގާތަށް ރަސޫލުން ފޮނުއްވި މީހުންނާ ތިމަންއިލާހު ސުވާލު ކުރައްވާ ހުށީމެވެ. އަދި ރަސޫލުންނާ ވެސް، ހަމަ­ކަށަވަރުން ތިމަންއިލާހު ސުވާލު ކުރައްވާ ހުށީމެވެ.“ މި އާޔަތާއި، ﴿فَوَرَبِّكَ لَنَسۡـَٔلَنَّهُمۡ أَجۡمَعِينَ. عَمَّا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ﴾ [ޙިޖްރު 92–93] ”ފަހެ، ކަލޭގެފާނުގެ ރައްބު ގަން­ދެއްވައި ވަޙީ ކުރައްވަމެވެ. އެއުރެން ކޮށްއުޅުނު ޢަމަލުތަކާ މެދުގައި، ތިމަންއިލާހު އެއުރެން އެންމެންނާ ސުވާލު ކުރައްވާ ހުށީމެވެ!“ މި ދެ އާޔަތެވެ.

ޢިލްމު ލިބިފައި ނުވާ މީހަކަށް މި އާޔަތްތަކުގެ މެދުގައި ތަޢާރުޟެއް (ފުށުއެރުމެއް) ވާކަމަށް ހީވެދާނެއެވެ. ނަމަވެސް މި އާޔަތްތައް ޖަމްޢު ކުރާނޭ (އެއްތަންކުރާނޭ) ގޮތް ﷲ ގެ ފޮތުގައި ވަނީ ބަޔާން­ވެގެންނެވެ.

ފުރަތަމައިނުން ދަންނާށެވެ! ﴿فَيَوۡمَئِذٖ لَّا يُسۡـَٔلُ عَن ذَنۢبِهِۦٓ إِنسٞ وَلَا جَآنّٞ﴾ [ރަޙްމާން 39] މި އާޔަތާއި، ﴿وَلَا يُسۡـَٔلُ عَن ذُنُوبِهِمُ ٱلۡمُجۡرِمُونَ﴾ [އަލްޤަޞަޞް 78] މި ދެ އާޔަތުގައި ނަފީ­ވެގެން އެވާ ސުވާލަކީ؛ ﴿فَوَرَبِّكَ لَنَسۡـَٔلَنَّهُمۡ أَجۡمَعِينَ. عَمَّا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ﴾ [ޙިޖްރު 92–93] މި ދެ އާޔަތުގައި ސާބިތު­ކުރައްވާފައިވާ ސުވާލަށް ވުރެ ޚާއްޞަ ސުވާލެކެވެ.

އެހެނީ، (ފަހުން މިދެންނެވި) އާޔަތް­ތަކުގައި ވަނީ ޢާންމު ގޮތެއްގައި ކޮންމެ ޢަމަލަކާ މެދު ވެސް ސުވާލު ކުރައްވާނޭކަން ސާބިތު ކުރައްވާފައެވެ. އޭގެ ކުރިން އިސްވެދިޔަ ދެ އާޔަތުގައި [ރަޙްމާން ސޫރަތާއި ޤަޞަޞް ސޫރަތުގައި] ނަފީ­ކުރައްވާފައި އެވަނީ ޚާއްޞަ­ކޮށް ފާފަތަކާ މެދު ކުރެވޭ ސުވާލެވެ.

މި އާޔަތްތައް ޖަމްޢު­ކުރުމަށް ޢިލްމުވެރީންގެ މެދުގައި މަޢުރޫފު­ވެގެންވާ ގޮތް­ތަކެއް ވެއެވެ.

އޭގެ ތެރެއިން ފުރަތަމަ ގޮތަކީ: އެކަމަށް ޤުރްއާނުން ދަލީލު ލިބޭ ގޮތެވެ. އަދި އަހަރެމެން މިތަނުގައި ބަޔާން­ކޮށްދޭން ބޭނުންވާ، ”ޤުރްއާނުން ޤުރްއާން ތަފްސީރު­ކުރުމުގެ“ ނުކުތާއަކީ ވެސް މިއީއެވެ.

އެގޮތަކީ: ސުވާލުކުރުން ވަނީ ދެ ބާވަތަކަށް ބެހިގެން ކަމުގައި ވުމެވެ.

1. އެއް ބާވަތަކީ: ތައުބީޚާއި ތަޤްރީޢުގެ¹ ގޮތުން ކުރެވޭ ސުވާލެވެ. މިއީ ޢަޛާބުގެ ތެރެއިން ހިމެނޭ ބާވަތެކެވެ.
2. ދެވަނަ ބާވަތަކީ: ޚަބަރު ހޯދުމާއި ކަންވީގޮތް އޮޅުންފިލުވުމުގެ ގޮތުން ކުރެވޭ ސުވާލެވެ.

ފަހެ، ބައެއް އާޔަތް­ތަކުގައި ނަފީ­ކުރެވިފައިވާ ސުވާލަކީ މީގެ ތެރެއިން ”ޚަބަރު ހޯދުމާއި އޮޅުންފިލުވުމުގެ“ ގޮތުން ކުރެވޭ ސުވާލެވެ. އެހެނީ ހަމަ­ކަށަވަރުން އެބައި­މީހުންގެ ޢަމަލުތަކާ ބެހޭގޮތުން އެބައި­މީހުންނަށް ވުރެ މޮޅަށް ﷲ ދެނެ­ވޮޑިގެންވެއެވެ. ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީ­ކުރައްވާފައިވާ ފަދައިންނެވެ. ﴿أَحْصَاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ﴾ [އަލްމުޖާދަލާ 6] ”އެކަންތައް (އެބަހީ: އެމީހުން ކުރި ޢަމަލުތައް) ﷲ ޢިލްމު­ފުޅުން ވަށައިގެންވެ، ހިސާބުކުރައްވައި ބަހައްޓަވާފައިވެއެވެ. އަދި އެބައި­މީހުން އެކަންތައް ހަނދާންނެތިއްޖެއެވެ.“

އެހެން­ކަމުން މާނައަކީ: އިންސިއަކާ ވެސް، ޖިންނިއަކާ ވެސް، އެމީހެއްގެ ފާފަޔާމެދު ޚަބަރު ހޯދައި އޮޅުންފިލުވުމުގެ ގޮތުން ސުވާލެއް ނުކުރައްވާނެތެވެ. އެއީ އެބައި­މީހުންގެ ފާފަތަކާ ބެހޭގޮތުން އެބައި­މީހުންނަށްވުރެ މޮޅަށް ﷲ ދެނެ­ވޮޑިގެންވާތީއެވެ.

އަދި އެހެން އާޔަތް­ތަކުގައި ސާބިތު ކުރައްވާފައިވާ ސުވާލަކީ ތައުބީޚާއި ތަޤްރީޢުގެ¹ ގޮތުން ކުރެވޭ ސުވާލެވެ. އެއީ ފާފައަކާ ބެހޭގޮތުން ވިޔަސް، ނުވަތަ އެނޫން ކަމަކާ ބެހޭގޮތުން ވިޔަސް މެއެވެ.

ފާފަތަކާ ބެހޭގޮތުން ’ތައުބީޚާއި ތަޤްރީޢުގެ‘ ސުވާލުގެ މިސާލަކީ ﷲ ތަޢާލާ ވަޙީ­ކުރައްވާފައިވާ އަންނަނިވި ބަސް­ފުޅެވެ. ﴿فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُم بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنتُمْ تَكْفُرُونَ﴾ [އާލު ޢިމްރާން 106] ”ފަހެ، އެއުރެންގެ މޫނުތައް އަނދިރި­ވެގެންދިޔަ މީހުން ދަންނާށެވެ! (އެއުރެންނާ ދިމާޔަށް އެ ދުވަހުން ބުނެވޭހުށްޓެވެ.) ތިޔަބައި­މީހުން، އީމާން ވުމަށްފަހު، ތިޔަ ކާފިރުވީ ހެއްޔެވެ؟ ފަހެ، ތިޔަބައި­މީހުން ކާފިރުވެ އުޅުނު ކަމަށް­ޓަކައި ޢަޛާބުގެ ރަހަ ތިޔަބައި­މީހުން ލިބިގަންނާށެވެ!“

އަދި ފާފަ ނޫން ކަމަކާ ބެހޭގޮތުން ކުރެވޭ ސުވާލުގެ މިސާލަކީ ﷲ ތަޢާލާގެ މި ވަޙީ ބަސް­ފުޅެވެ: ﴿وَقِفُوهُمۡۖ إِنَّهُم مَّسۡـُٔولُونَ. مَا لَكُمۡ لَا تَنَاصَرُونَ. بَلۡ هُمُ ٱلۡيَوۡمَ مُسۡتَسۡلِمُونَ﴾ [އައްޞާއްފާތު 24–26] ”އަދި އެއުރެން ހުއްޓުވާށެވެ! ހަމަ­ކަށަވަރުން، އެއުރެންނީ ސުއާލު ކުރައްވާނޭ ބަޔެކެވެ. (އެއުރެންނާ ސުވާލު ކުރެވޭނެއެވެ.) މިއަދު ތިޔަބައި­މީހުން އެކަކު އަނެކަކަށް އެހީ ނުވަނީ ކީއް­ވެގެން ހެއްޔެވެ؟ އަދި ކިއެއްތަ! އެއުރެން މިއަދު ތިބީ ކިޔަމަންވެ ބޯލަނބައިގެންނެވެ.“

އަނެއް މިސާލަކީ އެކަލާނގެ ވަޙީ ބަސް­ފުޅެވެ: ﴿يَوۡمَ يُدَعُّونَ إِلَىٰ نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا. هَـٰذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنتُم بِهَا تُكَذِّبُونَ. أَفَسِحۡرٌ هَٰذَآ﴾ [އައްޠޫރު: 13–15] ”އެބައި­މީހުން ނަރަކައިގެ އަލިފާނަށް ކޮއްޕައި ވައްޓާލެވޭނެ ދުވަހެވެ. (އަދި އަންގަވާނެއެވެ.) މިއީ ތިޔަބައި­މީހުން ދޮގު­ކޮށް އުޅުނު ނަރަކައެވެ. ފަހެ މިއީ ސިޙުރެއް ހެއްޔެވެ؟“

އަދިވެސް ﷲ ވަޙީ ކުރައްވާފައި ވެއެވެ: ﴿أَلَمۡ يَأۡتِكُمۡ رُسُلٞ مِّنكُمۡ﴾ [އަންޢާމް 130] ”ތިޔަބައި­މީހުންގެ ތެރެއިން ރަސޫލުން ތިޔަބައި­މީހުންގެ ގާތަށް ވަޑައިނުގަންނަވާ ހެއްޔެވެ؟“

އަދި ހަމަ އެފަދައިން؛ ﴿وَإِذَا ٱلۡمَوۡءُۥدَةُ سُئِلَتۡ﴾ [ތަކްވީރު 8] ”އަދި ދިރިއޮއްވައި ވަޅުލި އަންހެން ދަރިޔާއާ ސުއާލު ކުރައްވާ ހިނދެވެ.“ މި އާޔަތުގައި އެ ކުއްޖާއާ ކުރެވޭ ސުވާލާމެދު ދަންނާށެވެ. ފަހެ މި ސުވާލަކީ ފާފައާ މެދު ސުވާލުކުރުން ނަފީކުރާ އާޔަތްތަކާ ފުށުއަރާ ސުވާލެއް ނޫނެވެ. އެއީ އެ ކުއްޖާއާ ސުވާލު ކުރެވެނީ އޭނާ މަރާލެވުނީ ކޮން ފާފަ­އެއްގެ ސަބަބުން ތޯއެވެ. އެހެނަސް މިއީ އެކުއްޖާގެ ފާފަ­އެއް ނޫނެވެ. އެކުއްޖާއާ ސުވާލު­ކުރުމުގެ މަޤްޞަދަކީ އޭނާ މަރާލި މީހާ ކުށްވެރި­ކުރުމެވެ. އަދި އެކުއްޖާގެ ޖަވާބަކަށް ވާނީ ތިމަންގެ ފާފަ­އެއް ނެތް ކަމަށެވެ. އެހެން­ކަމުން އެކަމުގެ ފާފަ ރައްދުވާނީ، އަނިޔާވެރި­ކަމާއެކު އެ ކުއްޖާ މަރާލި މީހާއަށެވެ.

ރަސޫލުންނާ ސުވާލު ކުރެއް­ވުން ވެސް ވަނީ ހަމަ މިފަދައިންނެވެ. ފަހެ، އެބޭ­ކަލުންނާ ސުވާލު ކުރެއްވުމުގެ މުރާދުފުޅަކީ އެބޭ­ކަލުން ދޮގުކުރި މީހުން ކުށްވެރި­ކޮށް ތައުބީޚު ކުރެއް­ވުމެވެ. އަދި އެ ރަސޫލުން އެމީހުންނަށް (ދީން) ފޯރުކޮށް­ދެއްވާފައިވާ ކަން ހާމަ­ކޮށް އެމީހުންގެ މައްޗަށް ޙުއްޖަތް ޤާއިމް ކުރެއް­ވުމެވެ.

މި ދެބައިގެ އާޔަތްތަކުގެ މެދުގައި ޖަމްޢު­ކުރުމަށް މީގެ އިތުރަށް ދެން އައިސްފައިވާ ގޮތްތަކަކީ ޤުރްއާނުން ދަލީލު ލިބޭ ގޮތް­ތަކެއް ނޫނެވެ. މި ފޮތުގެ މައުޟޫޢަކީ ޤުރުއާނުން ޤުރުއާން ތަފްސީރު ކުރުމެވެ. އެހެން­ކަމުން އަހަރެމެން އޭގެ ބާކީ ބައި ބަޔާން­ކޮށްފައި ވާނީ އަހަރެމެންގެ ”ދަފްޢު އީހާމިލް އިޟްޠިރާބި ޢަން އާޔާތިލް ކިތާބި“ (ޤުރްއާނުގެ އާޔަތް­ތަކުން ފުށުއަރާ­ކަމަށް ހީވާ ވަހުމްތައް ދުރުކުރުން) މި ފޮތުގައި ސޫރަތުލް އަޢުރާފުގެ ފެށުމުގައެވެ.

މަޞްދަރު: އަޟްވާއުލް ބަޔާން ފީ އީޟާޙިލް ޤުރްއާނި ބިލްޤުރްއާން (ވޮލިޔުމް 7 ޞ 804–805)